હોમ મેનેજમેન્ટ સેન્ટરની અવિસ્મરણીય ગાથા

રાષ્ટ્રીય અંધજન મંડળ દ્વારા 1998 માં ઈડર ખાતે પ્રજ્ઞાચક્ષુ દીકરીઓ માટે શરૂ કરાયેલ હોમ મેનેજમેન્ટ સેન્ટર ખરેખર એક યુગપ્રવર્તક અને દીર્ઘદૃષ્ટિપૂર્ણ પહેલ હતી, જેણે અનેક દિવ્યાંગ દીકરીઓનાં જીવનમાં આશાનો નવો સંચાર કર્યો. 1985 માં રાષ્ટ્રીય અંધજન મંડળની સ્થાપના થયા બાદ 1997 સુધીના સમયગાળાનું અવલોકન કરતાં એ સ્પષ્ટપણે જોવા મળ્યું કે પ્રજ્ઞાચક્ષુ યુવાનો શિક્ષણના વિવિધ સોપાનો સફળતાપૂર્વક સર કરી રહ્યા હતા અને ઉચ્ચ અભ્યાસ તરફ પણ આગળ વધી રહ્યા હતા. પરંતુ, આની તુલનામાં પ્રજ્ઞાચક્ષુ દીકરીઓ ઉચ્ચ શિક્ષણથી નોંધપાત્ર રીતે વંચિત રહી જતી હતી, જે એક ગંભીર સામાજિક સમસ્યા બની રહી હતી. દીકરીઓનો ડ્રોપઆઉટ રેશિયો સતત ઊંચો જઈ રહ્યો હતો, જે ખરેખર ચિંતાનો વિષય હતો અને સમાજ માટે એક મોટો પડકાર ફેંકી રહ્યો હતો.

ગામડાના વાલીઓ પોતાની દીકરીઓને ત્યાં સુધી જ ભણાવતાં જ્યાં સુધી તેમના ગામમાં શાળાની સુવિધા ઉપલબ્ધ હોય. પરંતુ, કમનસીબે, મોટાભાગનાં અંતરિયાળ ગામોમાં માત્રપ્રાથમિક શાળા જ હતી. માધ્યમિક શિક્ષણ મેળવવા માટે દીકરીઓને ગામથી પાંચથી દસ કિલોમીટર દૂર આવેલા અન્ય ગામ કે શહેરમાં જવું પડતું, જે તેમના વાલીઓને, ખાસ કરીને પોતાની અંધ દીકરીઓ માટે, જરાય મંજૂર નહોતું. તેમની માનસિકતા સ્પષ્ટ હતી કે ' દીકરીના અભ્યાસનું જે થવું હોય તે ભલે થાય, પરંતુ રસ્તામાં તેને કોઈ પણ પ્રકારની તકલીફ કે મુશ્કેલી ન થવી જોઈએ. ' આ પ્રકારની રૂઢિચુસ્ત વિચારસરણીને કારણે જ અનેક દીકરીઓ માધ્યમિક અને ઉચ્ચ અભ્યાસથી વંચિત રહી જતી હતી, જેના પરિણામે તેમની પ્રતિભા ખીલી શકતી નહોતી. આ ગંભીર સામાજિક સમસ્યાના મૂળ સુધી પહોંચી, તેના નિવારણ માટે અને પ્રજ્ઞાચક્ષુ દીકરીઓને શિક્ષણના ઉચ્ચતમ શિખરો સર કરાવવા માટે એક સુરક્ષિત અને સંવર્ધિત વાતાવરણ પૂરું પાડતી હોસ્ટેલની વ્યવસ્થા અનિવાર્ય બની.

આ સેન્ટરમાં એવી દિવ્યાંગ દીકરીઓને પ્રવેશ આપવામાં આવતો હતો જેમના ગામમાં માધ્યમિક, ઉચ્ચતર માધ્યમિક કે કૉલેજ જેવી શૈક્ષણિક સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ ન હોય અથવા જેમણે નાનપણમાં જ પોતાની માતા ગુમાવી હોય અને જેમને ઘરે સંભાળવામાં મુશ્કેલી પડતી હોય. શરૂઆતમાં આશરે 35 થી 38 વિદ્યાર્થિનીઓ ઉત્સાહભેર ઈડર હોસ્ટેલ ખાતે નિવાસ કરવા લાગી. આ હોસ્ટેલની સૌથી અનોખી અને પ્રેરણાદાયક વિશેષતા એ હતી કે અહીં દીકરીઓને પોતાની દિનચર્યાની બધી જ કામગીરી સ્વયં જ કરવાની હતી. આમાં પોતાના કપડાં સ્વચ્છ કરવા, વાસણ સાફ કરવા અને રસોઈ બનાવવાનો સમાવેશ થતો હતો. રસોઈ માટે

કોઈ બાહ્ય રસોઈયાની નિમણૂંક કરવામાં આવી નહોતી ; પ્રત્યેક દીકરી પોતાની ફાળવેલી ફરજ મુજબ રસોડામાં કામ કરતી. જે છોકરીઓને સવારની શાળા હતી, તેઓ સવારની રસોઈ વારાફરતી તૈયાર કરતી, જેથી સમયસર શાળાએ પહોંચી શકે. સાંજના સમયે, તેમના અનુભવી રીડર તેમને હોમવર્ક અને રીડિંગમાં માર્ગદર્શન આપતા, જેનાથી તેમનો અભ્યાસ સરળ બનતો. કૉલેજ જતી છોકરીઓ માટે બપોરના સમયે વિશેષ રીડર આવતા અને સાંજની રસોઈ તેઓ વારાફરતી બનાવતી, જેથી તેમની કૉલેજની પ્રવૃત્તિઓ અને ઘરકામ વચ્ચે સમન્વય જળવાઈ રહે.

શરૂઆતનો સમય ખૂબ જ પડકારજનક અને કસોટીપૂર્ણ રહ્યો, કારણ કે સંપૂર્ણ અંધ છોકરીઓને લોટ બાંધતા, શાક સમારતા, શાક - દાળ - ભાત - રોટલી જેવી પાયાની રસોઈ બનાવતા શીખવવું અત્યંત મુશ્કેલ કાર્ય હતું. રસોડામાં કામ કરતી વખતે કોઈ દાઝી ન જાય તેનું પણ સઘન ધ્યાન રાખવું પડતું અને સતત દેખરેખ રાખવામાં આવતી. પરંતુ, આશ્ચર્યજનક રીતે, માત્ર છ જ મહિનામાં છોકરીઓએ આ બધું કામ ખૂબ જ ઉત્સાહપૂર્વક અને નિપુણતાથી કરવાનું શરૂ કરી દીધું. તેમની શીખવાની ધગશ અને આત્મવિશ્વાસ પ્રશંસનીય હતાં. સાથે સાથે, તેઓ અભ્યાસમાં પણ ઊંડું ધ્યાન આપવા લાગી અને શૈક્ષણિક પ્રગતિ પણ થવા લાગી. આ ઉપરાંત, તેમને વિવિધ સહ - અભ્યાસિક પ્રવૃત્તિઓમાં પણ તાલીમ આપવામાં આવતી. તેઓ વાનગી સ્પર્ધા, સાડી પરિધાન, વિવિધ રમતો, બ્રેલ લેખન - વાંચન સ્પર્ધા, સંગીત વર્ગ વગેરેમાં સક્રિયપણે ભાગ લેવા લાગી અને જિલ્લા, રાજ્ય તથા રાષ્ટ્રીય સ્તરે આયોજિત સ્પર્ધાઓમાં ઈનામો પણ પ્રાપ્ત કરી સંસ્થાનું અને પોતાના પરિવારનું નામ રોશન કરવા લાગી. દિલ્હી, દેવલાલી, પુણે, અમદાવાદ જેવા મહાનગરોમાં આયોજિત મહિલા સેમિનારમાં પણ તેઓ સક્રિયપણે ભાગ લેવા લાગી, જે તેમના સર્વાંગી વિકાસમાં અત્યંત મદદરૂપ થયું અને તેમને દુનિયાને વધુ નજીકથી જોવાનો અવસર મળ્યો.

આ હોમ મેનેજમેન્ટ સેન્ટરમાંથી કેટલીય દીકરીઓએ બી.એ. અને એમ.એ. જેવી ઉચ્ચ ડિગ્રીઓ પ્રાપ્ત કરી અને આજે તેઓ સરકારી અને અર્ધ - સરકારી ક્ષેત્રે પ્રતિષ્ઠિત નોકરીઓ કરી રહી છે. જાની મનોજબા, સિસોદિયા, જયશ્રીબેન મિસ્ત્રી, ડામોર જેવી અનેક દીકરીઓ શાળાઓમાં શિક્ષક તરીકે સેવાઓ આપી રહી છે અને વિદ્યાર્થીઓને જ્ઞાનનો પ્રકાશ આપી રહી છે. પૂર્વી પંડ્યા, કોમલ કોટવાલ, પાંડોર રવિના, મોડિયા સોનલ, કિરણ વાટડિયા જેવી દીકરીઓએ ફિઝિયોથેરાપીનો અભ્યાસ કરી કુશળ ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ તરીકે પ્રશંસનીય સેવાઓ આપી રહી છે, જે દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ માટે આશીર્વાદરૂપ બની છે. આસ્તાના મેમણ, તબસુમિર ગુલશન મેમણ જેવી છોકરીઓએ સંગીત ક્ષેત્રે કાઠું કાઢ્યું છે અને આજે તેઓ પ્રોફેશનલ સ્ટેજ

પ્રોગ્રામ્સ દ્વારા પોતાની અદ્ભુત કલા પ્રદર્શિત કરે છે. આ દીકરીઓ માત્ર કારકિર્દી જ નહીં, પરંતુ પોતાના કુટુંબની જવાબદારીઓ પણ સુપેરે નિભાવી રહી છે. આ ઉપરાંત, કેટલીક અંધ દીકરીઓએ દ્રષ્ટિવાન જીવનસાથી પસંદ કર્યા છે, જેમાં શાંતા પટેલ, પૂર્વી પંડ્યા, દેવયાની રાવલ, હંસા ખરાડી, માલતી નાઈ, દીપિકા દરજી, ઉષા મકવાણા, આશા સુથાર, શાંતા પંચાલ, તથા નીતા ખરાડી, રેવા મનોજબા અને બિસ્મિલ્લાતસ્લીમ જેવી દીકરીઓ અંધ સાથે લગ્ન કરેલ છે. તેમણે દિવ્યાંગ જીવનસાથી સાથે પણ સંપૂર્ણ પરિવારની જવાબદારીઓ અત્યંત સારી રીતે નિભાવી છે, જે સમાજ માટે એક ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. આ સફળતા પાછળનું મુખ્ય કારણ એ હતું કે તેમને હોમ મેનેજમેન્ટ સેન્ટરમાં માત્ર શૈક્ષણિક જ્ઞાન જ નહીં, પરંતુ રસોઈ, કપડાં, વાસણ અને સફાઈ કામ જેવી રોજિંદા જીવન માટે અનિવાર્ય એવી વ્યવહારુ તાલીમ પણ મળી હતી. આ તાલીમને કારણે તેમને લગ્ન પછીના રોજિંદા જીવનમાં કોઈ મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડ્યો નહિ અને તેઓ આત્મનિર્ભર બની શકી.

સંસ્થામાં સૌપ્રથમ ગૃહમાતા તરીકે દક્ષાબેન બ્રહ્મભટ્ટે ખૂબ જ નિષ્ઠાપૂર્વક અને | કુશળતાપૂર્વક પોતાની જવાબદારી નિભાવી, દીકરીઓ માટે માતા સમાન બની રહ્યા. ત્યારબાદ કૌશલ્યા પટેલ, ગોસ્વામી બેન, કૈલાસબેન, મંજુલાબેન અને હીનાબેન જયસ્વાલે પણ આ પવિત્ર કાર્યને અત્યંત જવાબદારીપૂર્વક આગળ ધપાવ્યું. બદલાતા સમય અને ટેક્નોલોજીના પ્રભાવને કારણે યુવાન દીકરીઓને સંભાળવાની અને તેમને યોગ્ય માર્ગદર્શન આપવાની જવાબદારી ખૂબ જ કપરું કાર્ય બની રહી હતી, પરંતુ મારી સાથે હર્ષાબેન ભટ્ટ પણ આ દીકરીઓનાં પ્રશ્નોને ખૂબ જ

શાંતિથી અને સમજાવટથી ઉકેલવામાં તેમના પ્રેમાળ અને શાંત સ્વભાવને કારણે અગ્રણી ભૂમિકા ભજવતાં હતાં. જ્યાં ચાર છોકરીઓ ભેગી થાય ત્યાં સ્વાભાવિક રીતે ખાટા - મીઠા ઝઘડા તો થાય જ, પરંતુ કેટલીક વખત શામ, દામ, દંડ જેવા ઉપાયો પણ અજમાવવા પડતા, જેથી શિસ્ત અને વ્યવસ્થા જળવાઈ રહે. આ પવિત્ર કાર્યમાં નડિયાદના સંતરામ મંદિર તરફથી અનાજ, દાળ, તેલ વગેરે જેવી આવશ્યક ચીજવસ્તુઓની નિયમિત મદદ મળી રહેતી, જે સંસ્થા માટે એક મોટો આધાર હતી. કેટલાક નિ : સ્વાર્થ સમાજસેવક લોકોના સહકારથી અને કોઈપણ

સરકારી મદદ વિના લગભગ 15 વર્ષ સુધી આ ઉત્તમ કામગીરી અવિરત ચાલુ રહી. જોકે, કમનસીબે, સંસ્થાને ભાડાનું પંચાલ ભવન ખાલી કરીને સ્વસ્તિક વિદ્યાલયમાં ભાડે જવું પડ્યું, જેના કારણે હોસ્ટેલની જગ્યા અને સુવિધાની અગવડતાને લીધે અંતે તેને બંધ કરવી પડી, જે અનેક દીકરીઓ માટે દુ : ખદ સમાચાર હતા અને એક સુવર્ણ અધ્યાયનો અંત હતો.